Lentamente abre os ollos a madrugada: o ceo, negro coma un tizón da lareira. As nubes baixan a galope desde o Castelo de Vitres pola calzada romana e detéñense por enriba dos bosques de A Meda. Desde esa alta atalaia miran para o río que curvea polos vales da Brañeira e de Xarmea. Furiosa, brinca a correntada na súa canle, rebosando de auga turbia, enxurrada. Non hai nenos xogando á buxaina nas corredoiras da memoria. Baixo unha pobre luz, o día estende os brazos cara a adiante pouco a pouco e parola baixiño: vinde vós, vós os que algunha vez fostes rapaces, aqueles que, cabalgando na folla baixa dunha porta coma se fose unha egua mansa, mirabades como caían as pingueiras paseniñamente ou de xeito diluvial.
Naquelas longas noites de infinitas bágoas, o aburrimento afogaba o gando no escuro e húmido seo das cortes de pedras revendo. As interminables e chumbosas noites eran un castigo tan doloroso para os animais coma cando os aguilloaban nas ancas con varas de espiño cun cravo na punta para obrigalos a turrar dos carros ateigados de batume polas empinadas costas do monte. Esgotadas, as bestas eran tratadas a paus até rebentalas. E relembras cando F. Nietzsche en Turín (Italia) abrazou o pescozo dun cabalo que diante dos seus ollos se derrubou moribundo baixo os lategazos do seu dono. No mesmo momento no que lle estaba pedindo perdón ao equino en nome da humanidade, esta revolveuse contra del e declarouno tolo.
Despois do Santo Sanmartiño: chuvia, humidade de sobra, fortes ventos e frío. Non veu este ano o veraniño do inverniño. Cando chegaba nos nosos días da infancia, as buxainas corrían pola corredoira cara á parte enxoita do Montiño, o aberto territorio dos Calseteiros. No mesmo tempo, pero no campo da Misión, fronte da entrada das rapazas para o colexio Martín Gómez, as estornelas ían voando até as brañas dos Bandaorrío, que se encharcaban coa auga que manaba da Fonte dos Feltros, que nacía na horta de don Gonzalo. Namentres tanto, no lavadoiro de Bao, no Camiño Real, a nena preferida das vosas córneas, lavaba, e cantaba cando se miraba guapa no fondo do espello. Na muda bañeira que estaba ao seu carón mexíanse apertados e nerviosos outros veciños, os que aspiraban a conquistar o seu corazón e a súa boca de cativa bonita: nena delicada, non ruín, nin que non sirva, nin que estivera cautiva.
En días semellantes a estes, que por entón diciamos que nin os cans os querían, unha muller descorazonada durmía soa nun cuberto do Souto. Gritaba. Maldicía cara ao ceo: os temporais non lle deixaban botarse ao monte, ascender polo camiño de Faldexín até o Piruco Pequeno e logo acadar Vista Alegre tras pasar por diante do agro de Pizjuán. Desde aló deica Boiro só quedaba a carreiriña dun cadelo novo. A dona traizoada, aquela que todos declaraban coma tola, tiña asegurada a solidariedade dos animais cos que compartía o alpendre, ademais das ferramentas e apeiros de labranza. Por que e por quen choraba?
Por aquel entón, cando o temporal nos tiña amarrados coma gamelas no peirao, xuntabámonos no amplo cuberto de Pepiño. Agás cando o ocupaba o cañeiro, o monfortino Gumersindo, que sempre aparecía coa súa chaqueta e o seu pantalón de pana enfurruxada, e reinaba naquel recinto compartindo a palla da barrela cos cans. Chove a cachón nestas noites de novembro. Confírmanolo o río, que corre coma se fuxise do demo. Caen chuzos de punta sobre as casas das aldeas. Non se ve xente polas rúas. Só un cadelo co rabo entre as patas pasa por enriba da pontella. Por debaixo ronca a escura riada do arroio. Relembras que ao regueiro iades buscar auga para o gando. Levabades dous caldeiros con aros de metal, un en cada man. Rediola como doía, rememoras: e nós calabamos cando os librabamos nas pías diante das cortes.