¿Que nos está levando ós galegos a esquecer a moi singular creación literaria de Gonzalo Torrente Ballester? Non aspiro a facer aquí unha fonda reflexión sobre esta incógnita, pero si quero lembrar que este insigne ferrolán deixounos unha obra literaria inesquecible e moi difícil de superar. Refírome sobre todo á súa novela La saga/fuga de JB (1972), que comezou a escribir en galego, para descubrir moi axiña que a lingua propia aínda non estaba abondo normativizada. Acabou escribíndoa en castelán, e ten algo de moderno Quixote na busca dun camiño novidoso. Con ela gañou aquel ano os premios Ciudad de Barcelona e da Crítica.
Grandes expertos literarios coma Ángel Basanta, José Antonio Ponte Far, Carmen Becerra e Ángel G. Loureiro explicaron todo isto e moito máis en magníficos textos analíticos, pero non conseguiron popularizar a obra do ilustre narrador galego, autor tamén doutras novelas formidables, como a triloxía de Los gozos y las sombras —integrada por El señor llega (1957), Donde da la vuelta el aire (1960) e La Pascua Triste (1962)—, Don Juan (1963) e Fragmentos de Apocalipsis (1977).
O premio Nobel portugués José Saramago non podía crer que o seu admirado colega non fose recoñecido na súa terra, sabedor como era de que Torrente comezara a escribir La saga/fuga en galego, lingua daquela aínda fragmentada e sen un dicionario capaz de ofrecer respostas rigorosas. Por iso podo afirmar —e porque así mo dixo o autor— que se a lingua galega estivese normativizada, el tería escrito a maior parte das súas obras en galego. «Cada un é fillo da súa época e a min tocoume ese tempo previo á normativización indispensable», sostiña.
Porque La saga/fuga de JB é un monumento literario incontestable. Gran mérito teñen os críticos que souberon desentrañar a realidade profunda da obra. A eles lles debemos ter descuberto as chaves da gran torre literaria do escritor nacido en Serantes-Ferrol en 1910 e finado en Salamanca en 1999. Que aínda o silencio sobrevoe o seu nome é unha mágoa doente, unha especie de inxustiza recorrente, un fallo de Nós.