Na última edición do Curso de Pensamento Carlos Gurméndez, adicada á análise do humor como creación e como fenómeno social, interviu o almirante Miguel Fernández cunha espléndida ponencia titulada El humor en la guerra para demostrar que este alarde de intelixencia e refinamento intelectual pode estar en todo, mesmo na confrontación bélica. Empezou o conferenciante evocando a Caridad la Negra, madama dun burdel no Molinete de Cartagena, quen, en 1936, non só salvou a vida a varios oficiais de Mariña, senón que ela e as pupilas impediron aos veciños máis anticlericais -clientes delas, a maioría- asaltar o templo da Caridade, poñéndose ante a porta e ameazándoos con non darlles servizo se non recuaban. E, claro, recuaron e o templo salvouse. Miguel Fernández contou que cando Caridad la Negra morreu, en 1960, tivo un gran enterro, no que «se encontraban, sin disimulo, numerosos oficiales de Marina, muchos ya retirados, cuando no ancianos. Todos agradecidos». Ten razón o almirante. Sobre a guerra pódese facer humor benévolo, tenro, conmovedor, en relatos como o de Caridad la Negra, ou en xoias cinematográficas como El gran Dictador, La vida es bella, ¡Ay, Carmela! ou La vaquilla. Tamén o militarismo e as accións bélicas se poden parodiar ao xeito de Mihura, Tono e Gila; pero non sempre.
Os buques Real Carlos e San Hermenegildo, botados nos estaleiros da Habana nos anos 1787 e 1789, con 56 metros de eslora e armados con 112 canóns, eran auténticas fortalezas flotantes. Ademais no arsenal de Ferrol amañáranselles certos fallos de construción e melloráraselles a artillería, para convertelos no milloriño da Armada Española. En Ferrol estaban o 25 de agosto de 1800, cando o almirante Warren desembarcou en Doñinos, para invadir a cidade; e ambas tripulacións participaron na defensa e contribuíron ao fracaso dos ingleses.
Un ano despois, a noite do 12 ao 13 de xullo, pechaban a marcha dunha flota hispano francesa que se dirixía de Algeciras a Cádiz, cando un buque inglés, dos varios que os perseguían, alcanzou con fogo de artillería o costado do San Hermenegildo e con algún impacto tamén o Real Carlos. Navegaban sen luces, a noite era pecha, os dous buques non se recoñeceron e atacáronse ata que afundiron. O feito, por absurdo, daría para unha narración cómica, pero houbo 1700 mortos e, ante a traxedia, o humor é imposible. Quen queira coñecela en detalle dispón de información en Internet e un traballo do contralmirante José Ignacio González-Aller Hierro na Revista de Historia Naval, en abril de 1984.
Inspiración para o humor sarcástico témola nos dous canóns de ferro ubicados na entrada do Pabellón de Marinos Ilustres, de San Fernando, cunha placa que di: «Cañón de la artillería de 36 libras del navío Santísima Trinidad, hundido gloriosamente en la batalla de Trafalgar?», porque o coronel Miguel Aragón Fontenla demostrou que os canóns non eran do Santísima Trinidad en Trafalgar, senón do San Hermenegildo ou do Real Carlos nunha das accións menos «gloriosas» da historia naval española. Malia o respecto que merecen os capitáns do San Hermenegildo e do Real Carlos, Manuel Antonio Emparán de Orbe e José Ezquerra y Guirior -mortos aquela noite infortunada-, a súa presenza no Pabellón de Marinos Ilustres non parece ter máis xustificación que os apelidos egrexios. Un apelido con prosapia pode trocar en branco o negro.
Hai anos, un mariño en excedencia mandaba un superpetroleiro construído en Bazán, que precisaba entrar nun dique de grandes dimensións en Bilbao. O mariño non atendeu ás cartas de navegación e encallou o barco nuns penedos. Tivérono que rescatar varios remolcadores, coordinados dende a ponte do barco por Daniel Refojos, meu sogro, responsable do taller de Mariñeiros. O mariño deulle as grazas; a el déronlle unha medalla. A meu sogro non lle facía gracia a anécdota; a min si.
siro@siroartista.com