Habla con mucho cariño del oficio que mamó de niño, pero no deja de destacar su dureza
03 feb 2013 . Actualizado a las 07:00 h.telleiros ramón lorenzo, «moncho de porfirio»
Al lado del mar de Castrelo, con la isla de A Toxa al fondo, todavía se levantan los últimos restos de la que un día fue la telleira de Porfirio Lorenzo. Hoy apenas quedan, como testigo de aquella empresa en la que su hijo -Ramón Lorenzo o Moncho de Porfirio- se crió, las paredes del horno en el que se cocía el barro. El abandono de la vieja telleira fue paralelo al de una actividad que durante años había llenado de vida Castrelo, Dena y Vilalonga, pero a la que el progreso pasó una factura de muerte. «Xa hai que se deixou de traballar aquí. Non sei, pero polo 65 ou 70».
El terreno donde se situaba la telleira ya no es de Ramón tampoco, pero sí lo son los recuerdos que llegan a su cabeza cada vez que se acerca a ese lugar en el que pasó tantas horas siendo un chaval. «Esta era a excavación, onde se botaba toda a leña para cocer. Este era o forno», describe mientras recorre el solar que hoy han ocupado pinos y eucaliptos. «Eu moito non botei aquí, porque despois no ano 57 marchei a Venezuela e botei oito anos alá», relata. A su vuelta, la vida le llevó por otros caminos. Terminaría trabajando 23 años «na fábrica dos Calixtos». También allí se hacían tejas y ladrillos, pero aquello «era xa unha fábrica, con maquinaria».
A sus ochenta años, Moncho recuerda que trabajó mucho, porque «este traballo era unha escravitude». Pero, pese a todo, cambiaría su vida de ahora por la de antes: «Eu se puidera rebaixar os ósos e volverme daquela. Daquela comías o que fora e non che facía mal, pero agora».
Lo normal, explica, era que en una telleira trabajaran siete personas: «Dous oficiais, dous tendedores, un cociñeiro, un pieiro e un carretilleiro. Os oficiais eran os que facían as tellas, os tendedores eran os que as tendían, o pieiro era o que amasaba o barro e máis picábao. O carretilleiro collía o barro e levábao para a eira. Era o que se chamaba unha escravitude», recalca.
La tarea en las telleiras (o cabaqueiras) requería tiempo seco, así que en Castrelo comenzaban después del 3 de mayo, fecha en la que la parroquia celebraba la Santa Cruz. A finales de agosto o en septiembre se abandonaba ya hasta el año siguiente. Claro que «no verán había que empezar cando rompía o día e acabar cando xa era noite, e non había horario de comer nin nada, o tempo de comer e xa está».
El barro llegaba en barco, porque entonces no había camiones ni carreteras como ahora. Por eso las telleiras siempre se situaban al lado del mar. La materia prima se traía casi siempre desde Vilalonga. «Daquela sacábase do mar e tamén do monte. Cada barro tiña o seu mérito e había quen mesturaba un con outro». A quienes realizaban esta tarea de extraer el barro se les llamaba «lanchíns»: «Levaban unha eixada e tiñan que aproveitar cando estaba seca. Facían un bolo todo arredor para que non lle entrara a auga e cavaban. Era pouco tempo de traballo, pero había que dar o peito».
Con el barro ya en la telleira, «había que picalo en tarugos pequenos» y se echaba después en las pías, con agua, «para que amolecera». Ese era el trabajo de los pieiros. De amasar el material se encargaba un caballo, pero junto a él, en el barro, tenía que haber también un hombre. Eso sí, «tiña que estar lexos unha perna da outra, porque se pos as dúas pernas xuntas téñente que sacar, que ti só non es capaz».
Luego llegaba el turno del carretillero, que transportaba el barro a la eira. «Despois había un cuchilo, coma un sable, co que se preparaba o barro para que estivera perfecto para que ao oficial, cando facía as tellas, non lle molestaran os terróns».
Entraban en escena entonces los oficiales y su destreza. «Un que fixera 2.500 tellas ao día era un oficial normal; un que facía tres mil tellas xa era un oficial tal, pero había algúns que chegaban a facer ata catro mil tellas. Eu teño un irmán que ten 91 anos e está en Arxentina; ese facía catro mil tellas».
Las piezas se tendían después en el patio para que se secasen al aire libre, porque «primeiro había que secalas na eira, por iso a eira era grande. Se cadra había mil ou dúas mil tellas alí». Hasta que llegaba el momento del proceso final: «Cando había fornada -non todos os fornos eran iguais, o noso levaba sobre corenta e pico mil tellas-, por alí por onde era a excavación empezábase a botar leña, moi pouquiña, os primeiros días. Tiña que botar de sete a oito días». Una vez que se sacaban del horno, las piezas estaban listas para esperar al comprador.
La de las telleiras fue una actividad que llenó de vida Castrelo, Dena y Vilalonga
«Había algúns oficiais que chegaban a facer ata catro mil tellas ao día»