Remata o ano sen conmemorar o primeiro século dos novecentistas, as voces sobranceiras e xa clásicas que asinaron o vangardismo galego
02 ene 2026 . Actualizado a las 05:00 h.Quen se lembra neste xaneiro frío de «chuvascos mecanógrafos» e tras un ano enteiro «cronometrando monotonías» daqueles marabillosos «inventores de pseudocontinentes». Roubamos sen forza e a cara descuberta as imaxes creacionistas de Manuel Antonio, o poeta-mariño que confundiu vida e literatura, literatura e vida, para escribir De catro a catro (Nós, 1928) a bordo dun pailebote, escalar polo trinquete, subirse a unha gaivota e voar ata o ceo do vangardismo galego. Este poemario rupturista e onírico é a obra cume da Xeración de 1925, tamén coñecida como os novos ou os novecentistas, que cumpriu un século orfa de celebración; un centenario que foi esquecido como parecía predicir o de Rianxo nos seus versos: «Aínda non sabemos / de que banda vai chegar a meia-noite / E o faro extraviado / vai esgotar o seu stock de S-O-S».
A primeira voz de alarma deuna Ramón Nicolás, profesor e crítico literario de La Voz, que xa en decembro do 2024 avisaba nestas mesmas páxinas da inexistencia de conmemoración ningunha no calendario do libro e da lectura presentado por Cultura. «Pasou o ano e, desde o punto de vista institucional, non se fixo nada. Nin congresos nin xornadas. Pasou o centenario sen pena nin gloria. Temos moi bos especialistas, pero aí quedou», laméntase, de novo.
A vangarda galega, que xurdiu tras a publicación do polémico manifesto Máis alá!, no que Manuel Antonio e o caricaturista Álvaro Cebreiro renegaban da xeración Nós, debe o seu nome á clasificación feita polo musicólogo lugués Jesús Bal y Gay, despois recollida por Xosé Luís Méndez Ferrín no seu ensaio De Pondal a Novoneyra.
«Eramos os espectadores / na prestidixitación / dunha hora artificial», lemos en De catro a catro, que é a forma máis pura e extrema da vangarda, ao nivel do que se facía neses momentos noutras partes de Europa, sinala Ramón Nicolás. Séguenlle en intensidade o Álvaro Cunqueiro poeta e surrealista de Mar ao norde e Poemas do si e non; o hilozoísmo de Luis Amado Carballo na sensorial e emotiva O Galo; e o neotrobadorismo de Fermín Bouza Brey en Nao senlleira. Sen esquecer o experimentalismo dos Seis poemas galegos, de Federico García Lorca, e de Fírgoas, de Manuel Luis Acuña, a quen si homenaxearon no Liceo de Ourense este ano que remata, lembra o crítico.
A xeración de 1925 está formada por literatos, pintores e músicos como Bal y Gay —amigo do compositor Ígor Stravinski—, que escolle ese ano para nomeala porque é cando debate con Leandro Carré en El Pueblo Gallego sobre a necesidade de que «o universal chegue a Galicia e se volva galego», explica Xurxo Martínez, doutor en Filoloxía Galega. Así, artistas como Carlos Maside, Luis Seoane, Arturo Souto, Laxeiro e o primeiro Colmeiro rompen coa tradición e xa non pintan romarías e enterros. «Souto pinta cabarets e prostíbulos... Os novos rebélanse fronte aos vellos», engade o experto, que salienta a sensualidade de Eduardo Blanco Amor e a fraxilidade dos versos de Luis Pimentel. O poeta-doutor ía publicar en galego Diario dun médico de garda, pero o orixinal desapareceu cando os golpistas queimaron a editorial Nós en Santiago en 1936. «A obra publicouse postumamente, a cargo de Dámaso Alonso, que dicía: 'Tede coidado ao coller este libro porque é unha rosa de cinzas; desfaise nas mans'», apunta. A revista de referencia das vangardas era Ronsel, dirixida por Correa Calderón, que como Pimentel e Bal y Gay, entrou en contacto coa Residencia de Estudiantes de Madrid e coa xeración de 1927, de Salinas, Alberti, Cernuda, Maruja Mallo, Buñuel...
«Unha enorme oportunidade perdida»
Tamén o editor Henrique Alvarellos quéixase de que ningunha institución lembrase os novecentistas. «Había un ferver cultural e unha creatividade excepcional nos anos vinte e ata a Guerra Civil. É unha pena ter perdido a oportunidade histórica de homenaxealos porque tería unha función divulgativa e pedagóxica enorme. Foi unha mágoa que non se fixese nada, foi unha enorme oportunidade perdida que non pode soportar a debilidade comercial da nosa cultura», insiste o activista, que soña con sacar unha antoloxía de poetas da xeración de 1925. Este grupo fusionouse ao redor de Lorca porque «foi quen de atraelo, convidalo e arroupalo» cando visitou Compostela en 1932, explica, e aglutinouse a carón do gran editor deses días, Ánxel Casal, primeiro con Lar e despois con Nós, antes de ser fusilado.
«Algo foi que se perdeu no mar / ...alguén que chora dentro de min / por aquel outro eu / que se vai no veleiro / pra sempre / coma un morto / co peso eterno de tódolos adeuses», rezan os derradeiros versos do derradeiro poema de De catro a catro.