VÍCTOR F. FREIXANES
12 ene 2001 . Actualizado a las 06:00 h.Lembro o meu primeiro libro de Galaxia. Merqueino en Vilagarcía. Nun tenderete de feira. Unha mesiña na rúa, case que coma aquelas que poñían as señoras do Domund ou da Cruz Vermella. Pero sen as señoras. Atendíana uns rapaces novos, quizais libreiros, quizais membros dalgunha asociación cultural, das que empezaban a actuar nos anos 60. Era o Día das Letras Galegas, ou estaba recente a celebración, que entón era case clandestina. Dende que uns anos antes, en 1963, por iniciativa de Francisco Fernández del Riego, Manuel Gómez Román e Xesús Ferro Couselo, a Academia acordara a conmemoración anual do 17 de maio, os libros galegos saían á rúa daquela maneira, tal que flores ventureiras, coma bolboretas, e Galaxia era a referencia. Galicia e os libriños aqueles da colección O Moucho, ¡a vintecinco pesetas!, que editaba en Vigo Xosé María Álvarez Blázquez con cubertas do debuxante Bofill. Palabras para un país que, moi de vagariño, acordaba. Había ter eu dezasete ou dezaoito anos, non moitos máis. Galaxia aínda non cumprira vinte. Por aquelas datas, e non é a primeira vez que conto esta experiencia, o xornalista Xosé María Palmeiro e mais eu faciamos un programa en Radio Galicia. Un programa de estudantes, que se acollía á xenerosidade da emisora compostelana. Media hora semanal en galego. Cando en 1975 se cumpriron vintecinco anos da morte de Castelao en Buenos Aires sacamos os micrófonos á rúa e preguntámoslle á xente polo escritor de Rianxo. ¿Sabe vostede quen foi Castelao? De sesenta persoas interrogadas unicamente dúas (¡dúas!) souberon dicirnos: «Un debuxante galego». Tal era o estado de consciencia e información (desinformación, mellor) do país. Tamén por aquelas datas coñecín a Ramón Piñeiro, na mesa camilla da rúa Xelmírez, en Santiago. Un home pousado, que sen embargo transmitía unha intensa sensación de fortaleza moral e eu diría agora que un inquebrantable optimismo. ¿Podía ser alguén optimista naqueles tempos? Eles si. O optimismo da vontade e dos principios. ¿Como explicar se non a empresa que acometían? Na súa casa de Santiago, Piñeiro lía e corrixía orixinais, ás veces redactándoos de novo (vella cruz de editor), despachaba correspondencia, instruía ós novicios. Don Paco, en Vigo, repasaba os textos, anotaba as correccións, unificaba a ortografía, compraba papel, empuzaba as artes gráficas, facía paquetes, distribuía, xerenciaba. Xohán Ledo (Ricardo García Suárez) deseñaba as cubertas... Ó principio os libreiros non querían os libros nin en depósito, agás contadas excepcións, e había que ir porta por porta, casa por casa, para que non os devolveran. Ata a democracia, Galaxia traballou sen recoñecemento oficial, consentida, no mellor dos casos. Cincuenta anos na memoria. Foi o ano que morreu Castelao. No 50. A noticia chegou de Buenos Aires nos primeiros días de xaneiro. Fernández del Riego e Xaime Isla Couto prepararon unha páxina especial para o suplemento que ámbolos dous coordenaban no vespertino La Noche, o xornal que dirixía Goñi. Saíu a páxina. Pero tiveron que cerrar o suplemento ás poucas semanas. O 25 de xullo dese mesmo ano, nos baixos do hotel Compostela, nacía a editorial Galaxia. A forza das palabras. O lector pode comparar ámbalas dúas singraduras en Santiago estes días: a magnífica exposición que sobre Castelao artellou en San Domingos de Bonaval Miguel Anxo Seixas, co patrocinio de Caixa Galicia, e maila conmemorativa do cincuentenario da editora nos baixos do pazo de Fonseca, coordenada neste caso por Xavier Castro. Hai un fío conductor entre as dúas, inevitable. Un río antigo, que se resistía, moito máis vivo do que algúns pensaban. Con xenerosidade e teimosía, medio século despois, atendendo ó que tal significaron, e significase aínda o seu labor se levanta diante de nós coma unha torre milagrosa.