Entre as moitas notas negativas deste país noso -mimetismo, complexos de inferioridade diversos, submisión, e algunhas máis-, paréceme que o resentimento é unha moi sinalada e da que pouco se fala. É lóxico: como somos un país frustrado e de frustrados, a consecuencia é o resentimento xeral.
Vin moi clara esta eiva colectiva nas múltiples ocasións, xa afastadas no tempo, en que responsables dunha editora galega comentaban comigo algúns textos de autores que propoñían a súa publicación. Estou seguro de que algúns coidaban que estaban facendo un favor á editorial ofrecendo os seus textos, porque non entendían que puidesen ser refugados, demostraban uns cabreos monumentais e xuraban a aquela odio eterno.
E comprobei que, nesas ocasións, aínda as persoas máis intelixentes e cultas podían converterse en verdadeiros paradigmas do resentimento. E aínda máis: non faltou tampouco o caso de que o resentimento se producise, non pola negativa a publicar un libro propio, senón por terse refugado o dun amigo ou do cónxuxe. Isto xa foi máis sorprendente, pero é real.
Máis curioso aínda: non lembro un caso sequera en que o refugado fixese o máis elemental xesto para saber a que se debía a decisión que tanto o ofendía. O que tamén me levou a verificar que o resentimento e o dogmatismo se levan moi ben, retroaliméntanse e ás veces forman unidade.
A cuestión é moi complexa e xeral. Se estou no certo sería moi fácil explicar os alicerces máis fondos do permanente resentimento deste país contra o que triunfa, contra o que sobresae, contra o que non nos dá parabéns en calquera caso, contra a indispensable crítica para mellor situar as cousas. Por iso mesmo, este país semella ás veces un claustro pechado ao aire fresco, escuro, abafante.