Somos nós e a memoria dos que foron antes ca nós. En galego existe a palabra devanceiros, que os define moi ben. Non son mortos. Seguen connosco, na lembranza e no recoñecemento. A Deputación de Ourense homenaxeou onte a Marcos Valcarcel, compañeiro e amigo que nos deixou en decembro de 2010, historiador, animador cultural, ensaísta, escritor nos xornais, comprometido coa causa da cultura galega e activista diso que agora se chama a ourensanía, que é unha forma de ser local, identificándose co máis próximo, sen deixar de ser galego e universal. Non son un entusiasta dos cemiterios. Interésanme bastante máis os vivos, para agradrecerlles o que fan ou o que fixeron (mesmo para que poidan seguir facendo), pero recoñezo que hai algúns camposantos no mundo que me impresionaron: o de Père Lachaise en París, por exemplo, onde están os restos de Moliére, Delacroix, Chopin e Oscar Wilde entre outros, tamén Edith Piaf e Jim Morrison; os cemiterios da Recoleta e da Chacarita en Buenos Aires, coa memoria de tanta xente nosa; o cemiterio histórico da cidade de Xénova, monumental e esaxerado; os impresionantes campos dos caídos na Primeira e na Segunda Guerra Mundial? Por non falar de cemiterios literarios coma o Cemiterio Mariño de Paul Valery na pequena vila de Sète, nas terras francesas do Languedoc, vila natal do poeta. Hai un par de semanas honramos a memoria de Eduardo Blanco Amor no cemiterio ourensán de San Franciso, iniciativa á que nos convoca todos os anos o Pen Clube, e da man de Alfonso Monxardín, o anfitrión perfecto, viaxamos polas campas dos galegos ilustres que alí residen. Unha residencia distinta, pero residencia ao cabo. Sei que hai outras referencias importantes en Galicia, pero a de San Francisco, guiado polo noso anfitrión, conmoveume. A memoria dos devanceiros: Blanco Amor, coa bufanda de bronce que lle pousou un día na campa o escultor Acisclo Manzano; a asentamento petreo de Ramón Otero Pedrayo e Josefina Bustamante, a súa dona, a carón do seu amigo Leuter Salgado; a tumba de Lamas Carvajal, un dos príncipes do noso Rexurdimento; a de Rodríguez Sanjurjo, a quen Otero dedica un emocionado capitulo no seu Libro dos Amigos; a de Angel Valente, sen nome, a carón do seu fillo; as de Marcelo Macías, López Cuevillas, Xoaquin e Xurxo Lourenzo; Cándido Fernández Mazas, o pintor Parada Justel, Prego de Oliver, Ben-Cho-Shey, esta última cun dos epitafios máis retraqueiros e divertidos da cultura galega? Están tamén os enterramentos notables de Pai Gómez Chariño, na igrexa de San Francisco en Pontevedra, ou o do señor de Andrade en Betanzos? Mais recoñezo que o de San Francisco, na capital das Burgas, dominando a cidade, ten un aquel diferente. Somos nós e os nosos devanceiros, repito: a memoria que conservamos deles, que os mantén vivos. Non sei por que percibo nesta concentración de nomes unha enerxía especial. Na cultura tradicional galega a visita aos defuntiños é parada obrigada no calendario anual dos afectos. Imos onda eles para saber de nós mesmos, para recoñecernos.