Chamábase este cidadán, nobre e coherente onde os haxa, Antonio Machado Ruiz, poeta dos máis grandes de Europa, pensador que facía pensar, extraordinario prosista, inventor eficaz de Juan de Mairena e outros escritores orixinais (os seus heterónimos) e home de ben, alén de sinxelo e profeta. Non me trabuquei: dixen profeta porque o foi, cando menos, en 1908, cando escribe o Retrato, que é un autorretrato, no que estampou: «Y cuando llegue el día del último viaje / y esté al partir la nave que nunca ha de tornar / me encontraréis a bordo ligero de equipaje, / casi desnudo, como los hijos de la mar». E foi así. Cando morre en Collioure (Francia), o 22 de febreiro de 1939 (fará mañá 81 anos), non ten diñeiro, non ten saúde, nin sequera ten o maletín no que levaba os seus últimos escritos. Perdérase (para sempre?) no éxodo iniciado en Barcelona, o 22 de xaneiro, cara a fronteira francesa. Barcelona caería nas poutas do bando franquista, cando don Antonio, vello e de quebrantada saúde, levaba no colo a súa nai, dona Ana Ruiz, de 85 anos.
Está por escribir a novela e o drama deste éxodo no que, xa en Francia, don Antonio, sen diñeiro legal, quixo pagar un cafeciño quente nunha localidade fronteiriza co seu reloxo de ouro, o que resolveu un compañeiro de infortunio de máis afortunada economía. Días antes, aínda en terras de Cataluña, sábese que un grupo de milicianos, derrotados e fuxindo do exército vencedor, recoñeceron a don Antonio, con respecto e tristura, entre un grupo de intelectuais. Certamente, ninguén defendera tanto coa pluma a aqueles que tanto loitaran coa espada.
Pero eran horas tráxicas e incertas. Miles e miles de persoas, perdida a batalla de Cataluña pola República, protagonizaban un éxodo, civil e militar, verdadeiramente dantesco: tal era de temible e implacable o avance da tropa franquista. Salvarse como fose era a consigna omnipresente: tan foi así que os chóferes dunha ambulancia na que ía don Antonio con súa nai e outros colegas abandonaron o vehículo e fuxiron.
Xa na vila francesa de Collioure, desde o 28 de xaneiro, don Antonio, o seu irmán José, súa cuñada Matea Monedero e dona Ana atopan un pouco de comprensión, sobre todo desde que un ferroviario local, Jacques Baills, recoñece a don Antonio Machado. Resulta que o señor Baills tiña, como actividade complementaria, a de axudar na contabilidade do modesto hotel Bougnol Quintana, onde se hospedaba a ilustre familia española. Foi nos libros de rexistro do hotel onde o ferroviario francés bateu co nome do poeta, do que coñecía e admiraba algunhas composicións lidas e aprendidas nos seus estudos primarios.
Xa instalados no hotel, don Antonio subsiste con pequenas axudas chegadas, desde París, do Goberno republicano. Pero don Antonio, aínda vello, enfermo e termando da nai, escríbelle a José Bergamín, trece días antes de ir durmir fóra, estas palabras: «Mi problema más inmediato es el de poder resistir en Francia hasta encontrar recursos para vivir en ella de mi trabajo literario o trasladarme a la URSS, donde encontraría amplia y favorable acogida».