En abril de 1976 celebrábase na Delegación de Sindicatos de Ferrol unha reunión de mandos intermedios de Bazán, prexudicados polo convenio colectivo. Tomou a palabra un enlace sindical que coñecía o problema e tiña unha posible solución; pero cando empezou a falar en galego, vinte ou trinta voces interrompérono berrando: «¡En castellano!». Despois dun par de intentos afogados por voces iradas, o sindicalista abandonou o local, mentres alguén pedía para el un voto de censura por «pretender tomarnos de broma hablando en gallego».
Dende que Julio Camba escribira que o galego só servía para facer versos e falar ás galiñas e aos aldeáns, eu non coñecera un desatino semellante; polo que publiquei un artigo titulado Ornear en castelán, con duras críticas aos que berraran e aos que o consentiran; e recordando que se o idioma galego estaba na universidade era porque o pobo humilde soubera gardalo durante séculos; malia as burlas e o desprezo recibidos. Mesmo por iso —engadía—, cantos pertencemos á clase traballadora debémolo falar e facelo con orgullo.
Días despois chegoume a través do xornal a resposta dun encargado —non identificado— que me comparaba co escritor ruso Solzhenitsyn porque, sen pretendelo, el fabricaba comunistas e eu antigaleguistas. Tanto era así, que tiña pensado asistir ao curso de galego que eu impartía no grupo de empresa, e xa non iría. Ademais acusábame de soberbio e de usar a cultura para empoleirarme nunha torre de marfil, e de moitas outras cousas, incluída certa responsabilidade —por ser galeguista— na instalación da celulosa na ría de Pontevedra. Díxome de todo, menos por que impediran falar en galego ao enlace sindical. O parágrafo final era unha cita do noso paisano Pablo Iglesias, a prol do internacionalismo proletario.
Non foi un caso illado. Nunha asemblea de traballadores —operarios todos— impedíuselle falar a outro sindicalista co mesmo berro: —¡En castellano! E publiquei outro artigo cunha cita de Lenin: «Non é marxista, e nin tan sequera demócrata, quen non acepta nin defende a igualdade de dereitos das nacións e dos idiomas». Aquela tarde viñéronme ver á oficina técnica dous dirixentes de Comisións Obreiras para poñermos fin ao enfrontamento na prensa. Mostrei a mellor disposición: só era preciso que quen falase en galego na asemblea fose escoitado co mesmo respecto que se o fixese en castelán. O pacto cumpriuse e os sindicalistas que falaron en galego foron escoitados en silencio. Días despois, Xesús Alonso Montero deu en Ferrol unha conferencia e afirmou que «falar galego para un obreiro é como reclamar un salario xusto». A frase foi recollida nun titular da Voz, e fixo reflexionar a moita xente. Cabo de pouco tempo o idioma máis empregado nas asembleas de Bazán era o galego.
Agora, medio século despois de que Alonso Montero publicara o Informe Dramático anunciando que o galego desaparecería en poucas décadas de non se tomar medidas políticas para levalo ao ensino e aos medios, o Instituto Sondaxe danos outro igualmente dramático: malia a normalización acadada no uso do galego, a mocidade fálao cada vez menos.
As causas poden ser moitas, pero a primeira é que nos expresamos en galego en asembleas, conferencias, medios... pero chegamos á casa e falamos aos fillos en castelán. No fondo —coido eu— temos falta de conciencia galega e de amor ao galego.