Hai anos publiquei en La Voz un artigo titulado A lúa de Tinduf, evocando a miña visita aos campamentos saharauís naquela parte do deserto alxerino, onde resistían arredor de 300.000 refuxiados (eran as cifras que se barallaban), procedentes da antiga colonia ou provincia española do Sáhara, fuxidos da ocupación de Marrocos en 1975. Van cincuenta anos do que se chamou a Marcha Verde, que os saharauís do deserto denominan a Marcha Negra. Non a vou lembrar agora. Tampouco os acordos, trasacordos e frustracións da política internacional. Vén de facelo moi atinadamente Uxío Labarta nestas mesmas páxinas.
Pero non podo esquecer a experiencia daquelas xornadas, ás que acudimos varios xornalistas invitados polo Frente Polisario. Os campos de Tinduf eran un inmenso pedregal. A idea que podiamos ter do deserto (dunas de area dourada) nada tiña que ver con aquilo: un coiñal seco, abrasado polo sol, que unha mañá amenceu cuberto dun estraño mantelo verde, coma se de súpeto apuntase un suspiro de herba, e que cando nos achegamos rompeu a voar. Era a lagosta, saltóns xigantescos que nun par de horas arrasaron as catro herbas que cultivaban a carón das haimas. Os refuxiados sentíanse moi orgullosos daqueles pequenos cultivos, traballados con tecnoloxía disque inspirada nos campos israelitas. Cando entraba a lagosta intentaban escorrentala queimando gomas de camións.
Os colaboradores cubanos eran os médicos, unha achega moi importante naquelas condicións, e no interior das haimas improvisábase a escola, xestionada pola xente maior e as mulleres. Fran Alonso escribiu un fermoso libro, Territorio ocupado (Xerais, 1998), que eu non fun quen de escribir. A muller tiña un papel activo que incluía a participación no exército e nos debates da comunidade, nada que ver coa submisión que impón certa cultura musulmá, aínda que a maioría mantivese externamente a tradición do velo, entre as máis novas apenas un pano que cubría os cabelos. E a segunda lingua de identidade, despois do árabe (a hasanía), era o español, que se ensinaba nas escolas con libros que enviaban as ONGs dende Suíza, porque o goberno español, que entón presidía Felipe González, clausurara a vía de colaboración dende España, o que impedía o envío de libros e material escolar entre outras cousas.
O español era a lingua que os diferenciaba fronte ao francés de Marrocos. Tíñano coma un tesouro que transmitían aos nenos e ás nenas, as mesmas que viñan a nós anualmente a pasar uns días de verán con familias españolas e ás veces mesmo tiñan a sorte de estudar aquí algunha carreira. Mais sempre coa idea de volver ao pedregal de Tinduf, onde resistían os seus.
A lúa era enorme. En ningunha outra parte do mundo vin unha lúa tan grande, tan limpa, aseñorando o universo todo. «A lúa dos milagres», díxome unha noite o pai de Hach Mohamed, que entón era unha das figuras políticas máis sobranceiras dos campamentos. «O milagre de algún día volver á casa».