Que difícil é falar publicamente dun amigo que acaba de finar, preservando o lado máis íntimo que te une a el, cando se trata dun artista con excelsa relevancia no mundo cultural, que expuxo en grandes cidades do Estado e en París, Viena, Siria, Marrocos..., con obra en importantes museos.
Dunha volta preguntáronme se o meu alumnado me vía como escritora, ao que eu respondín cun rotundo «non, son a súa mestra!». Pero quedei matinando nun feito que non esquezo. Eu era nova no IES. O curso comezaba. Estabamos nunha enorme fileira, profesorado e alumnado de diferentes centros de Pontevedra, agardando para entrar no Teatro Principal. Unha mestra achegouse a min: «Sóame a túa cara e non sei de que!». Ao que un dos meus alumnos de 1º da ESO lle respondeu espontáneo e fachendoso: «É Rosalía de Castro!». El oíra falar de Rosalía, que eu escribía libros...
Non sei o que pasaba pola súa cabeza nos primeiros días de clase, pero sei que a fin de curso ese neno sabía que eu era Fina, a súa titora, por riba de calquera outra honra. A relación que se foi tecendo puxo por diante na súa escala de valores a miña suposta empatía pedagóxica ca calquera outro mérito. Porén, intúo que no seu subconsciente, valoraba en positivo a miña «dobre vida» de mestra e escritora.
Se non estivese xubilada, sei que ao volver a clase notaríanme afectada e eu contaríalles:
«Foise Xosé Freixanes, un pintor de soños, coma o señor Lamote, que revolucionou o mundo da arte. Chegou a utilizar roupas de diferentes países para construír unha ponte xigante entre culturas». E deteríame na metáfora, explicaríalles o valor da diversidade. Tomaríame a licencia de lles falar dun libro, Isha, nacida do corazón: «Débollo a Xosé e á súa dona, a Olvido. Os seus fillos Payel e Alberto chegaron da India e descoñecían o galego, pero súa nai e seu pai íanlles nomeando o mundo na nosa lingua. Xosé, ademais, contáballes cada día unha historia inventada que falaba das súas orixes». Faríalles ver que as súas dotes de narrador están na súa obra artística, nela fala de reivindicación, mestizaxe... e diríalles: «O xoves pasado, en Madrid, tivo unha íntima despedida. Porén, sementou tantas amizades que naquel salón non cabía un alfinete. Só os irmán xa eran seis! Víctor, Carlos, Vali, Toño, Lino e Mariano. Todos teñen unha vea artística... O maior igual vos soa, foi presidente da Real Academia Galega». E proporíalles: «E se investigásedes sobre o pintor?».
Imaxino a fervenza de achegas posteriores: «Meu avó Tito dixo que, antes de facer Belas Artes, estudou con el para mestre e que facía caricaturas dos profes nun plis plás. Un día foron mercar unha frauta e el xa se puxo a tocar unha canción, sen que ninguén lla aprendese!». «No colexio Marcos da Portela de Monteporreiro hai un mural que fixo en 1992». Unha nena móstrame un debuxo enmarcado: «Emprestoumo un músico que se chama Vicente Couceiro. Teño que llo coidar! Contoume que son el e mais Lucía cando eran mozos, e que ao artista só lle levou un minuto, un día que foi xantar á súa casa. Sabía de memoria a súa cara porque Vicente posaba de reclamo na Gran Vía de Madrid cando pintaba retratos na rúa, mentres Olvido vendía medias con debuxos de colores...».
E fantasío en que os levo á biblioteca do Consello da Cultura Galega. Entran, acéndese unha luz azul, miran arriba e xorde a maxia: a propia lámpada forma parte da icónica obra que coroa o teito. «O artista que a creou tamén é Xosé Freixanes», explícolles. Daquela, un neno tan deliciosamente inxenuo coma o que refiro no comezo asegura orgulloso: «Tamén pintou o teito da Capela Sixtina!».