Cumpríronse xa máis de corenta días (e corenta noites) desde que se publicou o Real Decreto 463/2020, de 14 de marzo, polo que se declarou o estado de alarma. Cumprimos, xa que logo, unha auténtica corentena, palabra que provén do italiano Quaranta giorni, que deriva do latín quadraginta, que podemos traducir como catro veces dez. Esta palabra comezou a empregarse na pandemia de peste negra en Venecia no século XIV, cando illaban durante corenta días ás persoas (e bens) sospeitosas de padecer ou portar a peste bubónica.
A análise de epidemias remóntase a Hipócrates de Cos, arredor dos anos comprendidos entre o 460 e o 370 antes da nosa era. O seu tratado «Epidemias» é un conxunto de sete libros nos que recolle observacións feitas durante distintas viaxes de médicos itinerantes no que era o norte de Grecia naquela altura. Moito máis tarde, xa no ano 1760, Daniel Bernoulli formulou e resolveu un modelo para a varíola. A idea fundamental dos seus traballos era demostrar que a inoculación do virus vivo obtido dun paciente cun caso suave de varíola reducía a taxa de mortalidade. Os traballos a finais dos anos 1920 por Kermack e McKendrick permiten definir o marco no que se sustentan boa parte dos traballos científicos actuais.
Desde o 14 de marzo toda a sociedade tivo que adaptarse a unha nova realidade que posiblemente só considerou nos seus peores pesadelos. A nivel mundial hai xa máis de dous millóns e medio de casos recoñecidos e preto de duascentas mil persoas falecidas. Isto é, o equivalente a Galicia en persoas infectadas e o equivalente a máis que as cidades de Lugo e Ourense en persoas falecidas.
Non son simples números. Son familiares, amizades, compañeiros de traballo, referentes das nosas vidas. Neste contexto, a sociedade comezou a pedirnos máis e máis modelos matemáticos nos que tentar ver algo de luz neste longo confinamento. Nas miñas frecuentes viaxes a África por cuestións de docencia e de investigacións, sempre me sorprendeu o importante número de científicos de primeiro nivel que traballa en modelos matemáticos para distintas epidemias. O financiamento a este tipo de investigacións é incuestionable no continente africano xa que só no ano 2018 houbo 228 millóns de casos de malaria no mundo, estimando en máis de catrocentas mil o número de persoas falecidas por esta doenza que é transmitida polo mosquito Anopheles.
Pola nosa banda, levamos xa bastantes anos analizando outras pandemias como o ébola ou o zika, esta última transmitida polo mosquito do xénero Aedes. Non se trata unicamente de tentar explicar como se propagan determinadas enfermidades. Unha das cuestións máis relevantes é dispor de datos de como se propaga unha enfermidade para poder facer simulacións de como habería, por exemplo, que vacinar á poboación para frear o seu avance.
É aí onde distintos campos do saber entran en xogo para resolver este tipo de problemas. Sería bo mentalizarse de que esta pandemia só é un ensaio do que pode vir. Deste xeito entenderemos que cada euro investido na educación e na sanidade pública pode salvar vidas nun futuro non tan distante no tempo. Tamén, que os datos deben ser fiables, robustos, para os científicos poder facer as simulacións necesarias e facer predicións atinadas e certeiras.
O pasado 4 de marzo fixemos as primeiras predicións de como sería a pandemia en Galicia. Lamentablemente acertamos. De termos máis datos as nosas predicións atinxirían maior precisión desde o comezo. Posiblemente o confinamento tería comezado antes, para poder rematar antes, con menos persoas infectadas e con menos mortes de amizades, familiares, compañeiras de traballo...
Para iso traballamos os científicos. Por iso, manter un sistema público para o ensino e a sanidade é fundamental. Como dixo Comte: «Savoir pour prévoir, afin de pouvoir», ou se prefiren, «coñecer para prever, prever para poder».