Erguíaste moi cedo. Estaba esperto na cama e escoitaba como baixabas as escaleiras. Movíaste tan silenciosa coma a nosa gata cando andaba cazando. Xa tiñas o lume prendido na lareira cando me levantaba. Estaba a caldereta sobre o trespés cando me sentaba na porta do forno de pedra. Ti sabías que o granito falaba unha lingua milenaria. Preparabas o noso almorzo e tamén o dos animais. Logo aparecían as irmás. Elas eran as encargadas de acomerar a moita e variada bichería que había na casa.
As vacas bruaban na corte. As ovellas balaban. O seu alento era branco nas frías mañás de inverno. Os porcos roncaban e rinchaban no cortello. Os galos, o teu espertador preferido, xa cantaran, pero a esa hora cacarexaban as galiñas. Todo o demais era silencio. No mar, só se sentía o chapuzar dos remos das gamelas e o lento trac-trac-trac dos motores de pesada combustión. Os tres homes da casa non regresarían até o atardecer, cheirando a salitre e a peixe. E daquela, un sen saber que a constancia do voso esforzo, do voso traballo, me ía levar no futuro outra vez a Compostela. Primeiro ao colexio e anos despois á universidade. Un tardou demasiado tempo en aprender a apreciar e coidar do que tiña na casa.
Suabas cando ías á herba ás brañas nas tardes do verán, mesmo nas dos domingos, despois de vir de xogar á brisca na casa do Cuberto, no medio da aldea, o escenario das nosas batallas a pedradas nos días de semana. Había outra partida na porta da casa de Pastora, na parte máis alta, na Jurita. Agardaba a que chegaras: nos petos do teu mandil gardabas os cartiños para que fose a Boiro ao cine. E mentres marchaba para a vila, víache soa co cesto sobre o molido enriba da cabeza cara ás Fontaíñas atravesando polo camiño das Bouciñas.
E aínda despois, para pechar a tarde do domingo, antes de acomerar os animais, ías coa senlla buscar auga á fonte dos Fríos. Lembro: cando era pequeno, acompañábate indo detrás túa e caladiño. Mais ao regresar, sostíñache o candil mentres enchías a xerra de viño tinto na adega. Logo puñas a mesa e a cea para cando volvera o teu home, o noso pai, de xogar ás cartas da taberna, aquel pequeno recuncho abafante de fume de cigarros.
Sempre tiñas medo de que estivese enfermo. Primeiro coa cera que se acumulaba nos oídos. Despois coas amígdalas na gorxa. Leváchesme a Santiago para operalas, pois estaban a deixarme xordo. Collemos unha pensión enriba do bar Negreira, que moitos anos máis tarde coñecín co nome de O Pataca. E aínda máis adiante leváchesme ao san Campio de Outes: ti dentro do autobús dos Faxeiro de Taragoña e eu cos outros rapaces enriba, na baca. E tamén recordo cando fomos aos Milagres de Amil, aló en Moraña. Baixamos cerca da capela, porque abriran unha pista forestal de terra no costado da ladeira. Cando xa volviamos, o autobús arredouse demasiado e, coma se fose un barco, escorou cara ao baleiro. Houbo chíos e mais laios. E ti, calmada, sacáchesme pola ventaíña e deixáchesme enriba da terra. Chorei pensando no peor. Pero finalmente baixaches do autocar. Acariñáchesme e logo déchesme unha estampa da virxe, á que vira con moitos cartos colgados do seu manto negro, para que a bicase.
Tamén recordo que andabas descalza pola leira, cando sachabas e cando se recollían as patacas. Na testa ficabamos os dous. Ti escollías as balocas que carretaban as fillas. E iso que eras asmática. O teu mal acougou cando o doutor Cotón che receitou unha pastilliña milagreira que nunca deixaches de tomar até o teu último alento. Ese foi o día máis triste da miña vida.
E agora, nosa nai, non hai herba nas brañas, nin hai que irlles botar auga. Agora non hai nada, non hai nin vacas, nin auga nas fontes, nin tampouco curvas na corredoira. Pero as silvas teñen as espiñas máis duras que nunca, parecen de sílex.