Cando vivíamos fóra de Galicia e voltabamos a casa polas festas de Nadal, gustabamos de parar no alto da Canda a contemplar a ringleira de luces que, coma vagalumes, facían o mesmo camiño ca nós. Eran tantas que as perdíamos de vista. Preguntaban os meus fillos: «¿Quen son?», e nunha ocasión ocorréuseme responder: «É o país que regresa». En certa maneira era así. Cargados de ilusión, ateigados de morriña, viñan as nosas xentes de Alemaña, Francia ou Suíza a pasar entre os seus os días grandes da melancolía do inverno, porque por eses mundos distantes vai moito frío e as noites, nesta época do ano, fanse interminables. Algúns apartaban en Verín para Portugal. Outros seguían cara ás rías. Tal é a imaxe que teño daquelas datas: a grinalda interminable de luces regresando a casa. O camiño de ida contra os primeiros días de xaneiro, a volta aos tallos da hostalería, a construción ou a industria pesada, facíase mais ingrato. Aínda teño outra lembranza, esta máis profunda. A miña avoa Elvira mandando que lle lesen as cartas do fillo ou dos parentes que escribían dende Venezuela. Corenta ou cincuenta anos atrás, nós eramos uns cativos, e non había ringleiras de luces nas estradas. As nosas xentes embarcaban nos peiraos de Vigo e os máis deles non volvían, ou tardaban unha chea de tempo en volver. As melancolías do Nadal librábanse coa lectura das cartas. «Carta de tío Antonio dende Caracas», anunciaba a tía Carmiña, e despois da cea, os avós, os irmáns, os tíos, as veces algúns veciños (porque tamén había noticias para eles) sentábanse a escoitar.
Este país viviu así durante moito tempo. O chamado «miragre español» (turismo e divisas de emigrantes) financiouse en gran medida con esta riada nosa, que está na literatura, nas crónicas e nos estudos dos economistas. Logo veu a fartura, e parecía que as estampas que acabo de evocar eran capítulo cerrado da historia. Os nosos rapaces e rapazas ían á universidade. Nunca Galicia dispuxo dun capital humano tan preparado, ¿por qué non dicilo tamén?, tan ilusionado. Os fillos ou netos dos que noutrora marcharan, sobre todo ás Américas, volvían polos pasos dos avós, a Galicia da fame era de súpeto a Galicia europea, con excedentes, e dalgún xeito pagaba a débeda dos que noutrora se sacrificaran. Mesmo podíamos pensar que nalgúns aspectos a crise demográfica que padeciamos podía compensarse con estas novas achegas.
Estes días de Nadal volvín vivir as antigas escenas. O meu amigo Xaime chámame dende as rías e cóntame da filla que tivo que emigrar a buscar traballo a Barcelona, «e non sabes como boto de falta á netiña, meu amigo. Ando pola casa aboiado, ollando para os retratos, sen acertar a dar crédito do que nos está sucedendo». No lugar onde vivo, e mesmo na contorna das miñas amizades, que non son pobres de pedir precisamente, todos están a pasar polo mesmo: os fillos (ou as fillas) volven para Alemaña, Gran Bretaña, Holanda, traballando coma poden, cos seus flamantes títulos universitarios devaluados. Mobilidade laboral, din os analistas.